Culture vb​bṯŕm វប្បធម៌

ម៉េចបានគេចូលចិត្តនិយាយថា ក្មេងៗជំនាន់នេះ «បំផ្លាញវប្បធម៌ខ្មែរ» ម៉្លេះ?
m:ecban qe coolcit​t niyayŧa k​meg ~ jḿna’n neħ «bḿ f​laṉ vb​bṯŕm x​maer» m:​leħ?
Why do they like to say that the younger generation “damages Khmer culture” so much?/h3>
ពាក្យ «វប្បធម៌» ជា​ពាក្យ​ដែល​ខ្ញុំ​ឧស្សាហ៍​ឃើញ​ខ្មែរ​យើង​ប្រើ​ណាស់ ជា​ពិសេស​នៅ​ពេល​ដែល​អ្នក​ណា​ម្នាក់​ធ្វើ​អ្វី​ដែល​ខុស​ប្លែក​ពី​គេ ឬ​ខុស​ប្លែក​ពី​សង្គម មិន​ថា​ការ​ស្លៀក​ពាក់ ឬ​ពិធី​បុណ្យ​ណា​មួយ​ទេ គឺ​ច្បាស់​ជា​មាន​គេ​និយាយ​ថា៖ «បំផ្លាញ​វប្បធម៌​ជាតិ» ឬ «ឈ្លក់​វង្វេង​នឹង​វប្បធម៌​បរទេស»។
paky «vbbṯŕm» ja paky dael xṉoḿ ossah´ ᶍeuṉ xmaer yeug breu ńa’s ja pises nw pel dael n·k ńa mna’k ṯveu ·vii dael xos blaek pii qe ŗŗ xos blaek pii sgqm min ŧa kar sliek pa’k ŗŗ piṯii bońy ńa muoy ţe quu cba’s ja man qe niyay ŧa៖ «bḿ flaṉ vbbṯŕm jati» ŗŗ « çl’k vgveg nug vbbṯŕm brţes»_
the word “culture” is a word which I see us Khmer use really often especially when someone does something different from them or society, whether clothes or ceremonies or anything, there is always someone who says “destroying our culture” or “obsessed with foreign culture”

ប៉ុន្តែ​តើ​ពាក្យ​ថា «វប្បធម៌» នេះ​មាន​ន័យ​យ៉ាង​ម៉េច​ឲ្យ​ប្រាកដ? តើ​អ្នក​ដែល​ចូល​ចិត្ត​លើក​វប្បធម៌​មក​ធ្វើ​ជា​ឈ្នាន់​ដើម្បី​វាយ​តម្លៃ​អ្នក​ដទៃ មាន​ដឹង​ពី​អត្ថន័យ​ពាក្យ​នេះ​ទេ មុន​នឹង​ប្រើ?
b:ontae teu paky ŧa «vbbṯŕm» neħ man náy y:ag m:ec ouy brakd? teu n·k dael cool citt leuk vbbṯŕm mk ṯveu ja çna’n deumbii vay tmlei n·k dţei man dug pii ·tŧnáy paky neħ ţe mon nug breu?
but what does the word “culture” here mean exactly? do people who like to praise the word culture in order to judge others, know what it means before using it?

«បើ​តាម​វចនានុក្រម​ សម្ដេច​(prince)សង្ឃ(priest) ជួន ណាត ពាក្យ​នេះ​ចេញ​មក​ពី​បន្សំ «វប្ប» + «ធម៌» មាន​ន័យ​ថា ការ​ផ្សាំ​​បណ្ដុះ​ចំណេះ​វិជ្ជា​និង​ប្រាជ្ញា​ស្មារតី​ឲ្យ​បាន​លូត​លាស់​ ចម្រើន ដោយ​វិទ្យាសាស្ត្រ ឬ​ដោយ​សិល្បៈ​ផ្សេងៗ​ជា​ដើម»។ នេះ​បើ​តាម km.wikipedia.org
«beu tam vcnanokrm smdec sgᶍ juon ńat paky neħ ceṉ mk pii bnsḿ «vbb» + «ṯŕm» man náy ŧa kar fsaḿ bńdoħ cḿńeħ vijja nig brajṉa smartii ouy ban loot la’s cmreun douy viţyasastr ŗŗ douy silbḥ fseg ~ ja deum»_ neħ beu tam km.wikipedia.org
“according to the Samdech Sangha Chuon Nath dictionary this word is derived from a combination of “culture” + “justice” meaning the to develop knowledge and intellectual growth as progress in science or art

បើ​តាម​វចនានុក្រម ពាក្យ​នេះ​មាន​ន័យ​ថា៖ «បរិបទ​រស់​នៅ ជា​ពិសេស​ប្រពៃណី និង​ជំនឿ របស់​ប្រជាពលរដ្ឋ​ក្រុម​ណា​មួយ ក្នុង​ខណៈ​ពេល​ណា​មួយ»។
បើ​តាម​វចនានុក្រម
beu tam vcnanokrm Cambridge paky neħ man náy ŧa៖ «bribţ r’s nw ja pises brpeińii nig jḿnue rb’s brjaplrdđ krom ńa muoy knog xńḥ pel ńa muoy»_
according to the Cambridge dictionary this word means “the way of life, especially the general customs and beliefs, of a particular group of people at a particular time.”

នេះ​មាន​ន័យ​ថា វប្បធម៌​គឺ​ផ្សា​ភ្ជាប់​នឹង​ការ​រីក​ចម្រើន​ក្នុង​សង្គម ហើយ​វប្បធម៌​គឺ​សំដៅ​ទៅ​លើ​យុគ​សម័យ​តែ​ក្នុង​ខណៈ​ពេល​មួយ​ប៉ុណ្ណោះ។ បើ​អ្នក​ធ្លាប់​អាន​អត្ថបទ​មុនៗ​របស់​ខ្ញុំ អ្នក​ប្រហែល​ជា​ធ្លាប់​ឃើញ​ខ្ញុំ​និយាយ​ច្រើន​ដង​ហើយ​ថា វប្បធម៌​គឺ​មាន​ការ​ផ្លាស់​ប្តូរ​រហូត។ វប្បធម៌​មិន​មែន​ជា​វត្ថុ​មួយ​ដែល​នៅ​នឹង​ថ្កល់ ហើយ​មិន​អាច​ផ្លាស់​ប្តូរ ឬ​បន្ថែម​បាន​ទេ។ វប្បធម៌​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​មនុស្ស ក្នុង​ខណៈ​ពេល​ណា​មួយ ហើយ​ពេល​ដែល​ទើប​តែ​បង្កើត​នោះ គេ​មិន​ទាន់​ហៅ​វា​ថា «វប្បធម៌» ទេ។
neħ mannáy ŧa vbbṯŕm quu fsa ᵽja’b nug karriikcmreun knog sgqm heuy vbbṯŕm quu sḿdw ţw leu yoq smáy tae knog xńḥ pel muoy b:ońńouħ _ beu n·k ṯla’b ·an ·tŧbţ mon~ rb’s xṉoḿ n·k brhael ja ṯla’b ᶍeuṉ xṉoḿ niyay creun dg heuy ŧa vbbṯŕm quu man kar fla’s btoor rhoot_ vbbṯŕm min maen ja vtŧo muoy dael nw nug ŧk’l heuy min ·ac fla’s btoor ŗŗ bnŧaem ban ţe_ vbbṯŕm bgkeut łeug douy mnoss knog xńḥ pel ńa muoy heuy pel dael ţeub tae bgkeut nouħ qe min ţa’n hw va ŧa «vbbṯŕm» ţe_
this means that culture is closely linked with progress in society and culture is associated with a particular time. if you’ve ever read my earlier articles you have probably seen me say many times that culture is in constant change. culture is not an object in a constant state which will never change or be added to. culture is created by people in a particular time, and just after they’ve made it they still don’t call it culture.

ព្រោះ​តែ​អ៊ីចឹង​ហើយ​ បាន​ជា​ឲ្យ​តែ​គេ​និយាយ​ថា «បំផ្លាញ​វប្បធម៌» (ឧទាហរណ៍​ថា ការ​ស្លៀក​ពាក់​ ឬ​ការ​ធ្វើ​បុណ្យ​បរទេស) ខ្ញុំ​ចេះ​តែ​ចង់​សួរ​ទៅ​គេ​វិញ​ថា៖ «តើ​គ្រាន់​តែ​ការ​ស្លៀក​ពាក់​បំផ្លាញ​វប្បធម៌​ដោយ​របៀប​ណា? ហើយវ​ប្បធម៌​ដែល​និយាយ​នោះ គឺ​វប្បធម៌​ខ្មែរ​ជំនាន់​មួយ​ណា​ឲ្យ​ប្រាកដ»? ហើយ​កុំ​និយាយ​ថា៖ «ខុស​ព្រោះ​តែ​ដូន​តា​យើង​ថា​អ៊ីចឹង» ឬ «ខុស​ព្រោះ​តែ​ខុស​ហ្នឹង​ណា»។ កុំ​និយាយ​អ៊ីចឹង​អី ខ្មាស់​គេ​ណាស់។
prouħ tae ·;iicug heuy ban ja ouy tae qe niyay ŧa «bḿ flaṉ vbbṯŕm» ( oţahrń´ ŧa kar sliek pa’k ŗŗ kar ṯveu bońy brţes) xṉoḿ ceħ tae c’g suor ţw qe viṉ ŧa៖ «teu qra’n tae kar sliek pa’k bḿ flaṉ vbbṯŕm douy rbieb ńa? heuy vbbṯŕm dael niyay nouħ quu vbbṯŕm xmaer jḿna’n muoy ńa ouy brakd»? heuy koḿ niyay ŧa៖ «xos prouħ tae doon ta yeug ŧa ·;iicug » ŗŗ «xos prouħ tae xos hnug ńa»_ koḿ niyay ·;iicug ·ii xma’s qe ńa’s_
even though they say it’s “destroyed culture” (e.g. foreign fashion or trends), I always want to ask them “in what way is just wearing clothes destroying culture? That culture you’re talking of is the Khmer culture of a generation right?” So don’t say it’s “wrong because our ancestors said so” or “wrong because it just is.” Don’t say something so shameless.

មាន​ដែល​គិត​ទេ​ថា ក្នុង​រយៈ​ពេល​រាប់​ពាន់​ឆ្នាំ​មក​នេះ ប្រទេស​ខ្មែរ​យើង​បាន​ផ្លាស់​ប្តូរ​វប្បធម៌​ជា​ច្រើន​ដង​ហើយ។ ដូច​ខ្ញុំ​ធ្លាប់​និយាយ​អ៊ីចឹង មនុស្ស​ស្រី​កាល​ពី​សម័យ​អង្គរ គឺ​មិន​មាន​ពាក់​អាវ​ទេ (បើ​តាម​ជីវ តា​ក្វាន់)។ បើ​យើង​យោង​ទៅ​តាម​វប្បធម៌​ជំនាន់​នោះ តើ​ខ្ញុំ​អាច​និយាយ​បាន​ទេ​ថា៖ «មនុស្ស​ស្រី​ស្លៀក​ពាក់​ជិតៗ​អ៊ីចឹង បំផ្លាញ​វប្បធម៌​សម័យ​អង្គរ​យើង​អស់​ហើយ។ អ្នក​ចម្បាំង​អង្គរ​ណា»!
man dael qit ţe ŧa knog ryḥ pel ra’b pa’n znaḿ mk neħ brţes xmaer yeug ban fla’s btoor vbbṯŕm ja creun dg heuy_ dooc xṉoḿ ṯla’b niyay ·;iicug mnoss srii kal pii smáy ·gqr quu min man pa’k ·av ţe (beu tam jiiv takva’n)_ beu yeug youg ţw tam vbbṯŕm jḿna’n nouħ teu xṉoḿ ·ac niyay ban ţe ŧa៖ «mnoss srii sliek pa’k jit~ ·;iicug bḿ flaṉ vbbṯŕm smáy ·gqr yeug ·’s heuy_ n·k cmbaḿg ·gqr ńa»!
Some think over the millennia in Cambodia we have changed culture many times already. as I’ve said before, women in the time of Angkor wore no shirt (according to Zhou Daguan). If we follow that generation’s culture, can I say “women are wearing shirts so they’re totally destroying Angkor culture.” What Angkor warriors!

សូម្បី​តែ​ពិធី​បុណ្យ​ភ្ជុំបិណ្ឌ ក៏​ទើប​តែ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​ព្រះ​បាទ​អង្គ​ឌួង កាល​ពី​សតវត្ស​ទី​១៩​ដែរ។ ចុះ​ពេល​ដែល​ព្រះអង្គ​ទើប​តែ​បាន​បង្កើត​ពិធី​បុណ្យ​នោះ​ភ្លាម តើ​យើង​អាច​និយាយ​ថា៖ «ព្រះ​អង្គ​ចេះ​តែ​បង្កើត​ពិធី​បុណ្យ​ថ្មី​ផ្អែក​លើ​សាសនា​ព្រះពុទ្ធ​អ៊ីចឹង មិន​គោរព​តាម​វប្បធម៌​យើង តាម​ព្រហ្មសាសនា​ពី​សម័យ​អង្គរ​ទេ»។
soombii tae piṯii bońy ᵽjoḿbińᶁ kó ţeub tae ban bgkeut łeug douy prħ baţ ·gq ᶁuog kal pii stvts ţii 19 daer_ coħ pel dael prħ ·gq ţeub tae ban bgkeut piṯii bońy nouħ ᵽlam teu yeug ·ac niyay ŧa៖ «prħ ·gq ceħ tae bgkeut piṯii bońy ŧmii f ·aek leu sasna prħ poţṯ ·;iicug min qourp tam vbbṯŕm yeug tam prhmsasna pii smáy ·gqr ţe»_
Even the Pchum Ben ceremony was just created by King Ang Duong in the 19th century. So just after King Ang made that new festival can we say “King Ang always makes new festivals from Buddhism so our culture is not in line with our Brahman culture from the Angkor era”?

អត្ថន័យ​ពាក្យ «វប្បធម៌» មួយ​ទៀត ដែល​ខ្ញុំ​ចាប់​អារម្មណ៍ គឺ​របស់​សាកលវិទ្យាល័យរបស់​រដ្ឋសហរដ្ឋ​អាមេរិក គឺ «វប្បធម៌​ជា​បរិបទ​របស់​នៅ​របស់​មនុស្ស​មួយ​ក្រុម ឥរិយាបទ ជំនឿ តម្លៃ និង​សញ្ញា​ដែល​ពួក​គេ​ទទួល​យក ជា​ទូទៅ​គឺ​ទាំង​មិន​បាន​គិត​ពី​វា ហើយ​បាន​បន្ត​ពី​មួយ​ជំនាន់​ទៅ​មួយ​ជំនាន់ តាម​រយៈ​ការ​ទំនាក់​ទំនង និង​ការ​ធ្វើ​តម្រាប់​តាម»។
·tŧnáy paky «vbbṯŕm» muoy ţiet dael xṉoḿ ca’b ·armmń´ quu rb’s saklviţyaláy Texas A&M University rb’s rdđ Texas shrdđ ·amerik quu «vbbṯŕm ja bribţ rb’s nw rb’s mnoss muoy krom iriyabţ jḿnue tmlei nig sṉṉa dael puok qe ţţuol yk ja ţooţw quu ţaḿg min ban qit pii va heuy ban bnt pii muoy jḿna’n ţw muoy jḿna’n tam ryḥ kar ţḿna’k ţḿng nig kar ṯveu tmra’b tam»_
One more meaning of the word “culture” which interests me is from A&M University in the US state of Texas “A culture is a way of life of a group of people–the behaviors, beliefs, values, and symbols that they accept, generally without thinking about them, and that are passed along by communication and imitation from one generation to the next.”

មាន​ដែល​គិត​ទេ​ថា ហេតុអ្វី​បាន​ជា​អ្វី​ដែល​យើង​ចាត់​ទុក​ថា​ជា​វប្បធម៌​សព្វ​ថ្ងៃ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង? ហេតុអ្វី​បាន​ជា​គេ​បង្កើត​ពិធី​បុណ្យ​ផ្សេងៗ​ឡើង? ហេតុអ្វី​បាន​ជា​គេ​បង្កើត​ច្បាប់​ទម្លាប់​ផ្សេងៗ​ដើម្បី​ចង​មនុស្ស​ស្រី? រឿង​នេះ​ក៏​ខ្ញុំ​ធ្លាប់​បាន​និយាយ​ក្នុង​អត្ថបទ «ព្រហ្មចារីយ៍» របស់​ខ្ញុំ​ដែរ។
man dael qit ţe ŧa heto ·vii ban ja ·vii dael yeug ca’t ţok ŧa ja vbbṯŕm spv ŧgei troov ban bgkeut łeug ? heto ·vii ban ja qe bgkeut piṯii bońy fseg ~ łeug ? heto ·vii ban ja qe bgkeut cba’b ţmla’b fseg ~ deumbii cg mnoss srii? rueg neħ kó xṉoḿ ṯla’b ban niyay knog ·tŧbţ “prhmcariiy´” rb’s xṉoḿ daer_
Does anyone think why our culture today is ? Why they created diverse festivals? Why they make different rules in order to control women? This subject I already talked about in my article “Brahmacharya”.

យុគ​សម័យ​មួយៗ​ គឺ​តែង​តែ​ផ្លាស់​ប្តូរ ដូច្នេះ​អ្វី​ដែល​ត្រឹម​ត្រូវ​ប៉ុន្មាន​រយ​ឆ្នាំ​មុន មិន​ប្រាកដ​ថា​នឹង​ត្រូវ​ក្នុង​សម័យ​នេះ​ទេ។ សាក​គិត​មើល ប្រសិន​បើ​មនុស្ស​ស្រី​យើង​នៅ​តែ​ប្រកាន់​ទម្លាប់ «ចូល​ម្លប់» តើ​មនុស្ស​ស្រី​ប៉ុន្មាន​នាក់​ដែល​នឹង​បាត់​បង់​ ឱកាស​ចូល​រៀន? ហើយ​នេះ​ក៏​ជា​ការ​រំលោភ​សិទ្ធិ​មនុស្ស​ដែរ។ តើ​ការ​មិន​គោរព​តាម​វប្បធម៌ «ចូល​ម្លប់» នេះ​មិន​មែន​ជា​ការ «បំផ្លាញ ឬ​ភ្លេច​វប្បធម៌» ដែរ​ទេ​ឬ?
yoq smáy muoy~ quu taeg tae fla’s btoor doocneħ ·vii dael trum troov b:onman ry znaḿ mon min brakd ŧa nug troov knog smáy neħ ţe_ sak qit meul brsin beu mnoss srii yeug nw tae brka’n ţmla’b «cool ml’b» teu mnoss srii b:onman na’k dael nug ba’t b’g óukas cool rien? heuy neħ kó ja kar rḿlouᵽ siţṯi mnoss daer_ teu kar min qourp tam vbbṯŕm «cool ml’b» neħ min maen ja kar «bḿ flaṉ ŗŗ ᵽlec vbbṯŕm» daer ţe ŗŗ?
Each era undergoes constant change so something which is proper a few hundred years ago is not sure to be right in this era. Imagine if our women still were “entering shade”*, how many girls would lose the chance to go to school? This is also a violation of their rights. Is not respecting the culture of “entering shade” also destroying our culture or not?

*ចូលម្លប់ coolml’b (of young girls) to go into seclusion at puberty for a period ranging from one month to a year (This practice is now nearly obsolete); to enter the age of puberty

ត្រូវចាំថាមិនមែនអ្វីដែលមនុស្សភាគច្រើនធ្វើគោរពតាម​គឺ​សុទ្ធ​តែ​ត្រូវ​ទេ ហើយមិនមែនឲ្យ​តែ​វប្បធម៌​គឺ​សុទ្ធ​តែ​ល្អ​ទេ។​ នៅ​បណ្តា​ប្រទេស​មួយ​ចំនួន​ក្នុង​ទ្វីប​អាព្រិច គេ​ប្រកាន់​វប្បធម៌​កាត់​ចុង​ប្រដាប់​ភេទ​ក្មេង​ស្រី​ដែល​ពេញ​វ័យ។ វប្បធម៌​មួយ​នេះ​មិន​ត្រឹម​តែ​រំលោភ​សិទ្ធិ​មនុស្ស​ទេ តែ​ក៏​បាន​ធ្វើ​ឲ្យ​ក្មេង​ស្រី​ជា​ច្រើន​បាន​ស្លាប់​ជា​រៀង​រាល់​ឆ្នាំ។
troovcaḿ ŧa minmaen ·vii dael mnoss ᵽaqcreun ṯveuqourptam quu soţṯ tae troov ţe heuy minmaen ouy tae vbbṯŕm quu soţṯ tae l· ţe_ nw bńta brţes muoy cḿnuon knog ţviib ·apric qe brka’n vbbṯŕm ka’t cog brda’b ᵽeţ kmeg srii dael peṉ váy_ vbbṯŕm muoy neħ min trum tae rḿlouᵽ siţṯi mnoss ţe tae kó ban ṯveu ouy kmeg srii ja creun ban sla’b ja rieg ra’l znaḿ_
Remember that actually something which the majority does is not necessarily always good culture. In some countries in Africa they have a culture of cutting the clitoris of young girls. This custom not only violates their rights but also kills many girls every year.

តែ​ហេតុ​អ្វី​បាន​ជា​គេ​នៅ​តែ​ធ្វើ​វា? ហេតុ​ផល​មួយ​ គឺ​ដោយ​សារ​តែ​មនុស្ស​យើង​ចូល​ចិត្ត​ប្រកាន់​យក​គំនិត “cultural ethnocentrism” ដែល​មាន​ន័យ​ថា យើង​យល់ ថា​វប្បធម៌​របស់​យើង​គឺ​ល្អ​ជាង ពូកែ​ជាង និង​ត្រឹម​ត្រូវ​ជាង​វប្បធម៌​របស់​អ្នក​ដទៃ។
tae heto ·vii ban ja qe nw tae ṯveu va? heto fl muoy quu douy sar tae mnoss yeug cool citt brka’n yk qḿnit «Cultural Ethnocentrism» dael man náy ŧa yeug y’l ŧa vbbṯŕm rb’s yeug quu l· jag pookae jag nig trum troov jag vbbṯŕm rb’s n·k dţei_
So why are they still doing it? One reason is because some of us like the idea of “cultural ethnocentrism”, which means that our culture is better, smarter, and more appropriate than others’ culture.

សូម​សួរ​មួយ​ចុះ​ ពេល​ដែល​យើង​ឃើញ​ជន​បរទេស​ម្នាក់​គោរព​ប្រពៃណី​យើង ស្លៀក​ពាក់​សម្លៀក​បំពាក់​ប្រពៃណី​ខ្មែរ តើ​មាន​មនុស្ស​ប៉ុន្មាន​នាក់​ដែល​នឹង​និយាយ​ថា៖ ​«ឃើញ​ទេ សូម្បី​តែ​បរទេស​ក៏​គេ​ចេះ​គោរព និង​ស្រឡាញ់​វប្បធម៌​យើង​ដែរ។ ខ្មែរ​យើង​ល្មម​ដឹង​ខ្លួន​ហើយ»។ ប៉ុន្តែ តើ​មាន​មនុស្ស​ប៉ុន្មាន​នាក់​ដែល​នឹង​និយាយ​ថា៖ «មើល​ចុះ! ម្នាក់​ហ្នឹង​មិន​ចេះ​ស្រឡាញ់​វប្បធម៌​ខ្លួន​ឯង​ទេ មក​ឈ្លក់​វង្វេង​នឹង​វប្បធម៌​របស់​យើង​ទៅ​វិញ។ ចេះ​តែ​បំផ្លាញ​វប្បធម៌​ខ្លួន​ឯង​ទៅ​កើត»! ដែល​មាន​ទេ?
soom suor muoy coħ pel dael yeug ᶍeuṉ jn brţes mna’k qourp brpeińii yeug sliek pa’k smliek bḿpa’k brpeińii xmaer teu man mnoss b:onman na’k dael nug niyay ŧa៖ «ᶍeuṉ ţe soombii tae brţes kó qe ceħ qourp nig srła’ṉ vbbṯŕm yeug daer_ xmaer yeug lmm dug xluon heuy»_ b:ontae teu man mnoss b:onman na’k dael nug niyay ŧa៖ «meul coħ ! mna’k hnug min ceħ srła’ṉ vbbṯŕm xluon aeg ţe mk çl’k vgveg nug vbbṯŕm rb’s yeug ţw viṉ_ ceħ tae bḿ flaṉ vbbṯŕm xluon aeg ţw keut»! dael man ţe?
Please ask someone when you see foreigners respecting our customs and traditional Khmer dress, how many people have said “see, even foreigners can respect and love our culture. We Khmer need to do it ourselves. But how many will say “look, someone who can’t love their own culture gets obsessed with our culture instead. Always destroying their own culture to be created. Isn’t it so?

ខ្ញុំ​និយាយ​នេះ មិន​មែន​ចង់​មាន​ន័យ​ថា ឲ្យ​យើង​ទាំង​អស់​គ្នា​ទៅ​បំភ្លេច​វប្បធម៌​ខ្លួន​ឯង​ទេ។ វប្បធម៌​មាន​សារៈ​សំខាន់ ហើយ​វា​ជា​អត្តសញ្ញាណ​របស់​មនុស្ស​ និង​ជាតិ​ ខ្ញុំ​ដឹង។ ប៉ុន្តែ​ត្រូវ​យល់​ថា ការ​រក្សា​វប្បធម៌ និង​ការ​ ឱប​ក្រសោប និង​បង្ខំ​ឲ្យ​គេ​ទាំង​អស់​គ្នា​ធ្វើ​តាម​វប្បធម៌​នោះ ជា​រឿង​ពីរ​ផ្សេង​គ្នា។
xṉoḿ niyay neħ min maen c’g man náy ŧa ouy yeug ţaḿg ·’s qna ţw bḿᵽlec vbbṯŕm xluon aeg ţe_ vbbṯŕm man sarḥ sḿxa’n heuy va ja ·ttsṉṉań rb’s mnoss nig jati xṉoḿ dug _ b:ontae troov y’l ŧa kar rksa vbbṯŕm nig kar óub krsoub nig bgxḿ ouy qe ţaḿg ·’s qna ṯveu tam vbbṯŕm nouħ ja rueg piir fseg qna_
I’m not saying this means we all have to forget our own culture. Culture is very important and part of person’s and nation’s identity I know. But we must understand that maintaining a culture, and forcing everyone to follow a particular culture are two different things.

យើង​អាច​ថែរក្សា ចង​ក្រង​វប្បធម៌​យើង ប៉ុន្តែ​ក៏​មិន​មែន​មាន​ន័យ​ថា យើង​ត្រូវ​ឃាំង មិន​គោរព​ដល់​វប្បធម៌​គេ​ដែរ។ វប្បធម៌​យើង​ក៏​ទទួល​បាន​ឥទ្ធិពល​ពី​វប្បធម៌​របស់​បរទេស​ដែរ តាំង​ពី​ដើម​មក។ មាន​ដែល​លឺ​គេ​យក​ឧបករណ៍​ភ្លេង​បរទេស​មក​លេង​លាយ​ជាមួយ​នឹង​ភ្លេង​ខ្មែរ​ទេ? ដែល​ឃើញ​ការ​រាំ​សហសម័យ​ទេ? ចុះ​ការ​គូរ​លើ​ជញ្ជាំង​អគារ​ប៊ូឌិញ?
yeug ·ac ŧaerksa cg krg vbbṯŕm yeug b:ontae kó min maen man náy ŧa yeug troov ᶍaḿg min qourp d’l vbbṯŕm qe daer_ vbbṯŕm yeug kó ţţuol ban iţṯipl pii vbbṯŕm rb’s brţes daer taḿg pii deum mk_ man dael luu qe yk obkrń´ ᵽleg brţes mk leg lay jamuoy nug ᵽleg xmaer ţe? dael ᶍeuṉ kar raḿ shsmáy ţe? coħ kar qoor leu jṉjaḿg ·qar b;ooᶁiṉ?
We can nurture our culture but it doesn’t mean that we need prison if we don’t respect a certain culture. our culture received influences from foreign cultures since it started. Have you ever heard foreign instruments playing Khmer music? Ever seen modern dance? What about murals or the building boom?

ការ​គូរ Mural បែបនេះ គឺមានដើមកំណើតនៅប្រទេសបារាំង។ ត្រូវ​ព្យាយាម​រក​ចំណុច​កណ្តាល​ផង។ បើ​យើង​បើក​ទូលាយ​ទទួល​យក​វប្បធម៌​គេ មក​ផ្សំ​ជាមួយ​នឹង​វប្បធម៌​យើង យើង​អាច​នឹង​ទទួល​បាន​នូវ​អ្វី​ថ្មី ហើយ​បង្កើត​វប្បធម៌​ខ្លួន​ឯង​សម្រាប់​សតវត្ស​ទី​២១​នេះ។
kar qoor Mural baebneħ quuman deumkḿńeut nw brţesbaraḿg_ troov pyayam rk cḿńoc kńtal fg _ beu yeug beuk ţoolay ţţuol yk vbbṯŕm qe mk fsḿ jamuoy nug vbbṯŕm yeug yeug ·ac nug ţţuol ban noov ·vii ŧmii heuy bgkeut vbbṯŕm xluon aeg smra’b stvts ţii 21 neħ _
Murals drawings such as this began in other countries. We have to try find a middle ground. If we’re open to accept their culture mixing with our culture we will have something new, and have our own culture for the 21st century.

ខ្ញុំ​គិត​ថា អ្នក​ប្រហែល​ជា​យល់​ហើយ​ថា នៅ​ពេល​ដែល​អ្នក​ណា​ម្នាក់​បង្ខំ​ឲ្យ​អ្នក​ធ្វើ​អ្វី​មួយ នៅ​ពេល​ដែល​គេ​ចង​អ្នក​ជាប់​នៅ​មួយ​កន្លែង អ្នក​ច្បាស់​ជា​ស្អប់​របស់​នោះ ហើយ​ព្យាយាម​រើ​បម្រះ​ចេញ​ហើយ។ បើ​យើង​ព្យាយាម​ចង​ឲ្យ​ក្មេងៗ​ស្រឡាញ់ និង​គោរព​តាម​វប្បធម៌​យើង និង​ស្តី​ឲ្យ​នៅ​ពេល​ដែល​គេ​មិន​ធ្វើ​តាម គេ​ច្បាស់​ជា​ស្អប់ ហើយ​កាន់​តែ​មិន​ចង់​គោរព​តាម​ទៅ​ទៀត។
xṉoḿ qit ŧa n·k brhael ja y’l heuy ŧa nw pel dael n·k ńa mna’k bgxḿ ouy n·k ṯveu ·vii muoy nw pel dael qe cg n·k ja’b nw muoy knlaeg n·k cba’s ja s·’b rb’s nouħ heuy pyayam reu bmrħ ceṉ heuy_ beu yeug pyayam cg ouy kmeg ~ srła’ṉ nig qourp tam vbbṯŕm yeug nig stii ouy nw pel dael qe min ṯveu tam qe cba’s ja s·’b heuy ka’n tae min c’g qourp tam ţw ţiet_
I think you probably understand that when someone forces you to do something, when they tie you to a place you don’t like, you try to leave it. If we try to make young people love and respect our culture, they will start hating it and not respect it even more.

នេះ​ជា​ធម្មជាតិ​របស់​មនុស្ស ហើយ​មិន​មែន​តែ​សម្រាប់​ក្មេង​សម័យ​នេះ​ទេ។ តែ​បើ​យើង​បើក​ទូលាយ​ឲ្យ​ពួក​គេ​ដើរ មាន​សេរីភាព សាក​ល្បង​អ្វី​ដែល​ថ្មី​ ហើយ​បង្ហាញ​គេ​ថា វប្បធម៌​យើង​មាន​លក្ខណៈ​បែប​ណា​ដោយ​មិន​បង្ខំ​គេ គេ​នឹង​ចំណាយ​ពេល​មក​សិក្សា ហើយ​អាច​នឹង​ស្រឡាញ់​វប្បធម៌​នោះ​ទៀត។
neħ ja ṯmmjati rb’s mnoss heuy min maen tae smra’b kmeg smáy neħ ţe_ tae beu yeug beuk ţoolay ouy puok qe deur man seriiᵽap sak lbg ·vii dael ŧmii heuy bghaṉ qe ŧa vbbṯŕm yeug man lkxńḥ baeb ńa douy min bgxḿ qe qe nug cḿńay pel mk siksa heuy ·ac nug srła’ṉ vbbṯŕm nouħ ţiet_
That’s human nature, not just for young people today. But if we open show them that our culture has and not force them spend time studying it, they can love that culture even more.

ប្រសិន​បើ​គេ​នៅ​តែ​មិន​ព្រម​ធ្វើ​តាម​អ្វី​ដែល​យើង​ចង់​ទៀត យើង​ត្រូវ​ចេះ​គោរព​ការ​សម្រេច​ចិត្ត​របស់​គេ​ផង។ បើ​អ្នក​មិន​ពេញ​ចិត្ត​នឹង​មនុស្ស​ស្រី​ដែល​ផឹក​គ្រឿង​ស្រវឹង នេះ​គ្រាន់​តែ​ជា​គំនិត​របស់​អ្នក​ទេ តែ​វា​ក៏​ជា​សិទ្ធិ​សេរីភាព​របស់​គេ​ដែរ។ បើ​គេ​មាន​សង្សារ ឬ​រួម​ភេទ​មុន​ពេល​រៀប​ការ នេះ​ក៏​ជា​សិទ្ធិ​របស់​គេ​ដែរ។ គេ​មិន​បាន​ធ្វើ​អ្វី​ដើម្បី​រំលោភ​ដល់​សិទ្ធិ​របស់​អ្នក​ទេ។ ក្នុង​ចំណុច​មួយ​នៃ​សិទ្ធិ​មនុស្ស​សកល គឺ​មនុស្ស​គ្រប់​រូប​មាន​សិទ្ធិ​សេរីភាព​ក្នុង​ការ​ដើរ​ហើរ និង​កម្សាន្ត។ ប៉ុន្តែ​នៅ​ពេល​ដែល​អ្នក​បង្ហាញ​ពី​ការ​មិន​ពេញ​ចិត្ត​នឹង​ជំរើស​ក្នុង​ការ​រស់​នៅ​របស់​គេ ដោយ​ការ​ស្តី​ បន្ទោស ឬ​វាយ​ប្រហារ​ផ្ទាល់ ឬ​តាម​អ៊ីនធឺណេត នោះ​អ្នក​កំពុង​តែ​រំលោភ​ដល់​សិទ្ធិ​របស់​គេ​ហើយ។ ខ្ញុំ​និយាយ​ពាក្យ​នេះ​ច្រើន​ដង​ហើយ៖ «បើ​អ្នក​មិន​ពេញ​ចិត្ត​ កុំ​មើល​ទៅ គឺ​លែង​ឃើញ​ហើយ»។
brsin beu qe nw tae min prm ṯveu tam ·vii dael yeug c’g ţiet yeug troov ceħ qourp kar smrec citt rb’s qe fg _ beu n·k min peṉ citt nug mnoss srii dael fuk qrueg srvug neħ qra’n tae ja qḿnit rb’s n·k ţe tae va kó ja siţṯi seriiᵽap rb’s qe daer_ beu qe man sgsar ŗŗ ruom ᵽeţ mon pel rieb kar neħ kó ja siţṯi rb’s qe daer_ qe min ban ṯveu ·vii deumbii rḿlouᵽ d’l siţṯi rb’s n·k ţe_ knog cḿńoc muoy nei siţṯi mnoss skl quu mnoss qr’b roob man siţṯi seriiᵽap knog kar deur heur nig kmsant_ b:ontae nw pel dael n·k bghaṉ pii kar min peṉ citt nug jḿreus knog kar r’s nw rb’s qe douy kar stii bnţous ŗŗ vay brhar fţa’l ŗŗ tam ·;iinṯuuńet nouħ n·k kḿpog tae rḿlouᵽ d’l siţṯi rb’s qe heuy_ xṉoḿ niyay paky neħ creun dg heuy៖ «beu n·k min peṉ citt koḿ meul ţw quu laeg ᶍeuṉ heuy»_

Credit: trueconfessionsofaginger.wordpress.com

ខ្ញុំ​និយាយ​បែប​នេះ ព្រោះ​ខ្ញុំ​ធ្លាប់​ស្អប់​ណាស់​អ្វី​ដែល​ទាក់​ទង​នឹង​វប្បធម៌​ខ្មែរ ជា​ពិសេស​គឺ​ដោយ​សារ​តែ​ចាស់ៗ​តែង​តែ​បង្ខំ​ឲ្យ​ខ្ញុំ​ស្រឡាញ់​វា។ គេ​តែង​តែ​និយាយ​ថា នេះ​វប្បធម៌​យើង យើង​ត្រូវ​តែ​ស្រឡាញ់​វា។ ប៉ុន្តែ​មិន​មាន​អ្នក​ណា​ពន្យល់​ទេ​ថា វប្បធម៌​ខ្មែរ​យ៉ាង​ម៉េច មាន​អ្វី​ខ្លះ និង​ល្អ​យ៉ាង​ណា។ ខ្ញុំ​ចង់​បាន​សេរីភាព​ក្នុង​ការ​សម្រេច​ចិត្ត តែ​នៅ​ពេល​ដែល​ខ្ញុំ​ទទួល​បាន​សេរីភាព​នោះ ហើយ​លែង​មាន​អ្នក​មក​ចាប់​បង្ខំ​ខ្ញុំ ខ្ញុំ​ក៏​មាន​
xṉoḿ niyay baeb neħ prouħ xṉoḿ ṯla’b s ·’b ńa’s ·vii dael ţa’k ţg nug vbbṯŕm xmaer ja pises quu douy sar tae ca’s~ taeg tae bgxḿ ouy xṉoḿ srła’ṉ va_ qe taeg tae niyay ŧa neħ vbbṯŕm yeug yeug troov tae srła’ṉ va_ b:ontae min man n·k ńa pny’l ţe ŧa vbbṯŕm xmaer y:ag m:ec man ·vii xlħ nig l · y:ag ńa_ xṉoḿ c’g ban seriiᵽap knog kar smrec citt tae nw pel dael xṉoḿ ţţuol ban seriiᵽap nouħ heuy laeg man n·k mk ca’b bgxḿ xṉoḿ xṉoḿ kó man ឱ
óuកាស​សិក្សា និង​ទទួល​យក​វប្បធម៌​ទាំង​អស់​ រួម​ទាំង​វប្បធម៌​ខ្មែរ។ ពេល​នោះ​ហើយ ទើប​ខ្ញុំ​ចាប់​ផ្តើម​ចូល​ចិត្ត​សិល្បៈ​ខ្មែរ។
kas siksa nig ţţuol yk vbbṯŕm ţaḿg ·’s ruom ţaḿg vbbṯŕm xmaer_ pel nouħ heuy ţeub xṉoḿ ca’b fteum cool citt silbḥ xmaer_

ខ្ញុំ​ចូល​ចិត្ត​ពិធី​បុណ្យ Christmas
xṉoḿ cool citt piṯii bońy Christmas ខ្ញុំ​ស្តាប់​បទ​ចម្រៀង​បរទេស ខ្ញុំ​និយាយ​ភាសា​អង់គ្លេស​ច្រើន​ជាង​ភាសាខ្មែរ ប៉ុន្តែ​ខ្ញុំ​ក៏​ចូល​ចិត្ត​ទៅ​មើល​សិល្បៈ របាំ និង​គំនូរ​របស់​ខ្មែរ ហើយ​ខ្ញុំ​ចង់​ដឹង ចង់​លឺ​ពី​វប្បធម៌​ប្រទេស​មួយ​នេះ។ ចុះ​អ្នក​ដែល​រិះ​គន់​គេ ​ថា​បំផ្លាញ​វប្បធម៌​ខ្មែរ តើ​អ្នក​ដែល​ធ្វើ​អ្វី​ខ្លះ​ដើម្បី​រក្សា​វប្បធម៌​នោះ? តើ​មាន​ដែល​ចំណាយ​ពេល​ស្រាវ​ជ្រាវ​ពី​វា​ទេ?
xṉoḿ sta’b bţ cmrieg brţes xṉoḿ niyay ᵽasa ·’gqles creun jag ᵽasaxmaer b:ontae xṉoḿ kó cool citt ţw meul silbḥ rbaḿ nig qḿnoor rb’s xmaer heuy xṉoḿ c’g dug c’g luu pii vbbṯŕm brţes muoy neħ _ coħ n·k dael riħ q’n qe ŧa bḿ flaṉ vbbṯŕm xmaer teu n·k dael ṯveu ·vii xlħ deumbii rksa vbbṯŕm nouħ ? teu man dael cḿńay pel srav jrav pii va ţe? មាន​អ្នក​មួយ​ចំនួន និយាយ​ក្តែងៗ​ថា ស្រឡាញ់​ខ្មែរ ហើយ​ដើរ​រិះ​គន់​គេ ប៉ុន្តែ​គ្រាន់​តែ​សរសេរ​អក្សរ​ខ្មែរ​សោះ មើល​ចង់​វិល​មុខ។
man n·k muoy cḿnuon niyay ktaeg ~ ŧa srła’ṉ xmaer heuy deur riħ q’n qe b:ontae qra’n tae srser ·ksr xmaer souħ meul c’g vil mox_

អ៊ាសាន​ជិត​ចូល​មក​ដល់​ហើយ។ បើ​យើង​នៅ​តែ​បើក​ទូលាយ​យក​អ្វី​ដែល​ថ្មី ទទួល​យក​វប្បធម៌​បរទេស តើ​យើង​នឹង​តាម​ទាន់​គេ​ដែរ​ឬ​ទេ? តែ​នេះ​គ្រាន់​តែ​ជា​គំនិត​របស់​ខ្ញុំ​ទេ។ យ៉ាង​ហោច​ណាស់ សង្ឃឹម​ថា​អ្នក​បាន​ដឹង​អ្វី​ដែល​ថ្មី​ខ្លះ​ដែរ​ចុះ។
·;asan jit cool mk d’l heuy_ beu yeug nw tae beuk ţoolay yk ·vii dael ŧmii ţţuol yk vbbṯŕm brţes teu yeug nug tam ţa’n qe daer ŗŗ ţe? tae neħ qra’n tae ja qḿnit rb’s xṉoḿ ţe_ y:ag houc ńa’s sgᶍum ŧa n·k ban dug ·vii dael ŧmii xlħ daer coħ _

P.S. To further demonstrate how sheep-like human can be, watch the “Monkey and the Ladder Experiment” here.

Love, Catherine
XOXO

References:

https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%9C%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%94%E1%9E%92%E1%9E%98%E1%9F%8C

https://en.wikipedia.org/wiki/Culture

https://www.tamu.edu/faculty/choudhury/culture.html

https://www1.umn.edu/humanrts/edumat/hreduseries/hereandnow/Part-5/8_udhr-abbr.htm

http://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/culture?a=british

http://people.h

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

nineteen + 14 =